Dlaczego PSC powoduje zmęczenie? 7 kluczowych czynników

Wyobraź sobie, że ktoś od środka ściąga Ci energię jak z baterii, której nie da się naładować. Budzisz się zmęczony. W ciągu dnia sił nie przybywa, a wieczorem czujesz się tak, jakbyś przeszedł maraton – choć może ledwo wyszedłeś z domu. Brzmi znajomo?

Zmęczenie w PSC to nie fanaberia. To nie oznaka słabości, nie efekt „złego nastawienia”. To rzeczywisty, fizyczny, biochemiczny stan, który dotyka nawet do 80% osób z przewlekłymi chorobami wątroby. I niestety – wciąż zbyt rzadko się o nim mówi.

Zmęczenie jest jednym z najczęstszych objawów zgłaszanych przez pacjentów z pierwotnym stwardniającym zapaleniem dróg żółciowych (PSC). Według badań opublikowanych w 2024 roku przez zespół pod kierunkiem prof. Piotra Milkiewicza, klinicznie istotne zmęczenie występuje u około 22% pacjentów z PSC. Badanie to objęło 753 pacjentów z PSC i 514 z pierwotnym zapaleniem dróg żółciowych (PBC), analizując nasilenie zmęczenia oraz jego korelacje z innymi objawami, takimi jak świąd skóry. ​

Warto również zauważyć, że inne źródła podają wyższe odsetki zmęczenia wśród pacjentów z PSC. Na przykład, w artykule opublikowanym w „Gastroenterologia Kliniczna” wskazano, że zmęczenie występuje u około 65% pacjentów z PSC. ​

Różnice w raportowanych odsetkach mogą wynikać z różnych metodologii badań, definicji klinicznie istotnego zmęczenia oraz populacji pacjentów objętych analizą. Co nie zmienia faktu, że zmęczenie u chorych na PSC jest znaczącym i uciążliwym objawem.

Co nowego mówi nauka? Głos z Polski

Zespół badaczy pod kierunkiem prof. Piotra Milkiewicza przeanalizował dane od ponad 1200 pacjentów z PBC i PSC, pochodzących z ośrodków w Szczecinie i Warszawie. Wyniki tej pracy rzucają nowe światło na skalę zmęczenia w chorobach cholestatycznych, takich jak PSC.​

Okazało się, że zmęczenie jest bardzo częstym objawem – występowało aż u 22% pacjentów z PSC w nasileniu klinicznie istotnym, czyli takim, które znacząco wpływa na codzienne funkcjonowanie. Co ciekawe, kobiety z PSC zgłaszały znacznie większe nasilenie zmęczenia niż mężczyźni – to pierwszy tak wyraźny sygnał różnic płci w odczuwaniu tego objawu.​

Naukowcy zauważyli też, że:​

• zmęczenie nie zależało od czasu trwania choroby,​
• nie zmniejszało się po leczeniu kwasem ursodeoksycholowym (UDCA),​
• ale wyraźnie korelowało z nasileniem świądu – im większy świąd, tym większe zmęczenie.​

To ważny sygnał – być może właśnie praca nad złagodzeniem świądu może nie tylko poprawiać komfort życia, ale też realnie wpłynąć na zmęczenie.​

„Etiologia zmęczenia w cholestatycznych chorobach wątroby jest słabo poznana, a skuteczna terapia nie istnieje” – piszą autorzy badania.
„Dlatego wierzymy, że ocena zmęczenia powinna być standardowym elementem klinicznej oceny pacjentów z PSC.”

Zmęczenie w PSC: 7 kluczowych czynników

1. Zmiany neuroimmunologiczne

Cytokiny prozapalne, takie jak interleukina-6 (IL-6) i czynnik martwicy nowotworów alfa (TNF-α), mogą wpływać na funkcjonowanie mózgu, wywołując uczucie zmęczenia. Badania wskazują na związek zmęczenia z autonomiczną dysfunkcją, objawiającą się m.in. niskim ciśnieniem krwi i zawrotami głowy. W PSC obserwuje się podobne mechanizmy jak w pierwotnej marskości żółciowej (PBC) i innych chorobach zapalnych.​

Mechanizmy neuroimmunologiczne a mgła mózgowa:

Cytokiny prozapalne: W stanach zapalnych organizm produkuje cytokiny, takie jak interleukina-6 (IL-6) i czynnik martwicy nowotworów alfa (TNF-α). Te substancje mogą przenikać przez barierę krew-mózg i wpływać na funkcjonowanie ośrodkowego układu nerwowego, prowadząc do objawów takich jak zmęczenie, zaburzenia koncentracji i pamięci, charakterystycznych dla mgły mózgowej.​

Zaburzenia neuroprzekaźników: Przewlekły stan zapalny może wpływać na poziomy neuroprzekaźników, takich jak serotonina, dopamina i acetylocholina, które odgrywają kluczową rolę w regulacji nastroju, uwagi i funkcji poznawczych. Zaburzenia w ich równowadze mogą przyczyniać się do wystąpienia objawów mgły mózgowej.​

Stres oksydacyjny: Przewlekłe zapalenie może prowadzić do zwiększonego stresu oksydacyjnego, który uszkadza komórki nerwowe i zaburza ich funkcjonowanie, co również może manifestować się jako mgła mózgowa.

Co może pomóc?

Dieta przeciwzapalna. Spożywanie pokarmów bogatych w przeciwutleniacze (np. owoce jagodowe, warzywa liściaste), kwasy tłuszczowe omega-3 (np. ryby morskie, oleje z ryb lub alg) oraz witaminy z grupy B może wspierać zdrowie mózgu i redukować objawy mgły mózgowej.

Regularna aktywność fizyczna. Ćwiczenia aerobowe, takie jak spacery czy pływanie, mogą poprawić krążenie krwi w mózgu i wspierać funkcje poznawcze.

Regeneracyjny sen. Utrzymywanie regularnych godzin snu i dbanie o jego jakość jest kluczowe dla regeneracji mózgu i redukcji objawów mgły mózgowej.​ Głęboki sen obniża cytokiny zapalne.

Zarządzanie stresem. Techniki relaksacyjne, takie jak medytacja czy joga, mogą pomóc w redukcji stresu, który negatywnie wpływa na funkcjonowanie mózgu.

2. Zaburzenia metaboliczne i mitochondrialne

Przewlekłe zapalenie i stres oksydacyjny w PSC mogą uszkadzać mitochondria – „elektrownie” komórkowe. Zmniejszenie produkcji ATP może objawiać się jako zmęczenie, bóle mięśni i tzw. mgła mózgowa. Niektóre badania sugerują obniżenie aktywności enzymów mitochondrialnych w chorobach wątroby.​

Jak możesz wspomóc funkcje mitochondriów?

Spożywaj produkty bogate w antyoksydanty, takie jak jagody, zielone warzywa liściaste i orzechy, które pomagają neutralizować wolne rodniki i chronić mitochondria.​

Włącz do diety źródła kwasów tłuszczowych omega-3, np. tłuste ryby morskie, siemię lniane czy orzechy włoskie, które mają działanie przeciwzapalne.​

Unikaj przetworzonych produktów spożywczych, nadmiaru cukru i tłuszczów trans, które mogą nasilać stres oksydacyjny.​

Rozważ suplementację koenzymem Q10, który odgrywa kluczową rolę w produkcji ATP i może wspierać funkcje mitochondrialne.​

Witamina B12 i D są często niedoborowe u pacjentów z chorobami wątroby; ich odpowiedni poziom jest ważny dla metabolizmu energetycznego.​

Konsultuj się z lekarzem przed rozpoczęciem jakiejkolwiek suplementacji, aby dostosować dawki do indywidualnych potrzeb i uniknąć interakcji z lekami.​

Regularne, umiarkowane ćwiczenia, takie jak spacery czy joga, mogą poprawić funkcje mitochondrialne i zwiększyć poziom energii.​

Unikaj nadmiernego wysiłku, który może prowadzić do nasilenia zmęczenia; słuchaj swojego ciała i dostosowuj intensywność ćwiczeń.​

Techniki relaksacyjne, takie jak medytacja czy głębokie oddychanie, mogą pomóc w redukcji stresu, który negatywnie wpływa na funkcje mitochondrialne.​

Dbaj o regularny rytm snu, unikaj ekranów przed snem i stwórz spokojne środowisko do odpoczynku.

3. Problemy współistniejące

Niedoczynność tarczycy (często autoimmunologiczna) oraz niedobory witamin i minerałów (B12, D, ferrytyna) mogą pogłębiać zmęczenie. Objawy depresji i lęku często nakładają się na przewlekłe zmęczenie. Ważne jest przeprowadzenie odpowiednich badań diagnostycznych, takich jak morfologia, TSH, ferrytyna, witamina D, B12, panel wątrobowy i kreatynina.​ Nie każde zmęczenie wynika z samego PSC. Dlatego ważne jest wykluczenie innych możliwych przyczyn.

4. Psychiczny i emocjonalny wymiar

Przewlekła choroba to ciągły stres, który wpływa na oś HPA (podwzgórze–przysadka–nadnercza). Pacjenci z PSC mogą doświadczać „wyczerpania emocjonalnego” i tzw. „utraty tożsamości zdrowej osoby”. Techniki uważności, psychoterapia i wsparcie społeczne mają realny wpływ na zmniejszenie odczuwanego zmęczenia.​

5. Zaburzenia snu

Świąd, niepokój, ból, a także zmiany w rytmach melatoniny mogą zaburzać sen w PSC. Obserwuje się u pacjentów skrócenie fazy REM i fragmentację snu. Melatonina może być obniżona w chorobach wątroby; niektóre osoby korzystają z jej suplementacji z dobrym skutkiem.

6. Dieta i niedobory

Zaburzenia wchłaniania i dieta eliminacyjna mogą prowadzić do niedoborów energetycznych i witaminowych. Candida, SIBO i dysbioza wpływają na poziom energii i nastrój. Dieta SCD, low-FODMAP i protokoły przeciwzapalne są stosowane w celu poprawy funkcjonowania układu pokarmowego, co może korzystnie wpływać na poziom energii. Tutaj możesz pobrać darmowego e-booka o diecie SCD w PSC.

7. Sarkopenia – utrata masy i siły mięśniowej

W przewlekłych chorobach wątroby, takich jak PSC, dochodzi do zaburzeń metabolizmu, które mogą prowadzić do utraty masy mięśniowej. Czynniki takie jak niedożywienie, stres oksydacyjny i przewlekły stan zapalny przyczyniają się do rozwoju sarkopenii.​ Więcej o sarkopenii w PSC przeczytasz tutaj.

Utrata masy i siły mięśniowej prowadzi do osłabienia organizmu, co objawia się przewlekłym zmęczeniem, ograniczoną tolerancją wysiłku i obniżeniem jakości życia.​

Praktyczne wskazówki dla pacjentów z PSC i przewlekłym zmęczeniem

Regularna aktywność fizyczna

Dostosowane do indywidualnych możliwości ćwiczenia, takie jak spacery czy joga, mogą poprawić samopoczucie i poziom energii.​

Zbilansowana dieta

Spożywanie pełnowartościowych posiłków bogatych w witaminy i minerały wspiera ogólną kondycję organizmu.​

Higiena snu

Utrzymywanie regularnych godzin snu i dążenie do unikania drzemek w ciągu dnia może poprawić jakość odpoczynku.​ Z czasem jak włączysz działania, które obniżą zmęczenie drzemki nie będą konieczne a odpoczynek nocny poprawi swoją jakość.

Wsparcie psychologiczne

Terapia poznawczo-behawioralna i techniki relaksacyjne mogą pomóc w radzeniu sobie ze stresem i poprawić jakość życia. i wpłynąć realnie na samo zmęczenie.

Monitorowanie stanu zdrowia

Regularne konsultacje z lekarzem i wykonywanie zaleconych badań pomagają we wczesnym wykrywaniu i leczeniu ewentualnych powikłań.​

Zmęczenie w pierwotnym stwardniającym zapaleniu dróg żółciowych (PSC) to złożony problem, wynikający z wielu czynników, takich jak zmiany neuroimmunologiczne, zaburzenia metaboliczne, problemy współistniejące, aspekty psychiczne, zaburzenia snu, dieta oraz sarkopenia. Choć obecnie nie istnieje jedno skuteczne leczenie tego objawu, istnieją strategie, które mogą pomóc w jego łagodzeniu.

Masz wrażenie, ze Twoje ciało nie współpracuje? Zadbaj o małe rzeczy – czasem to właśnie one dają największą ulgę. A Ty zasługujesz na odpoczynek i dobre wsparcie. Czasem 5 minut rozciągania na macie może być krokiem do odzyskania sił. Nie ścigaj się sam ze sobą, bądź swoim najlepszym kompanem w tej podróży. Zrozumienie zmęczenia w PSC jest pierwszym krokiem, teraz możesz zrobić kolejny.

Na koniec przypomnienie, że nie jesteś sam. Nie musisz się też sam mierzyć ze zmęczeniem i z żadnymi innymi objawami choroby. Zapytaj jak inni sobie radzą na grupie wsparcie.

Możesz też podzielić się swoimi doświadczeniami w komentarzu lub napisać do mnie wiadomość.

– Małgosia z PSCinfo.pl